ل به‌ر ده‌رازینکا مرنێ:
فیلۆسۆفێ سامۆسی (فیتاگۆرس 572 - 497 ب.ز) دامه‌زرینه‌رێ خواندنگه‌ها فیتاگۆرسی (دووری روحا یوونانی بوو، ل سه‌ر بنگه‌هێ فه‌لسه‌فا رۆژهه‌لاتێ بوو، جودا بوو ژ ته‌قالیدێن خوه‌داوه‌ندێن یوونانی وه‌ک هیفیستۆس / خوه‌داوه‌ندێ ئاگری و دیۆنیسۆس/ خوه‌داوه‌ندێ مه‌یێ) ل ئیتالییا باوه‌ری ب ژیانێ و ڤه‌گوهازتنا روحێ هه‌بوو، وی دگۆت: "روح دیله‌ د جه‌سه‌دی ده‌، به‌لێ ژبۆ کو خوه‌ تافێل بکت، هه‌ر هه‌یامه‌کێ خوه‌ ئازاد دکت، ل دوماهیکێ یه‌کبوونێ ل گه‌ل خوه‌دێ دئافرینت" ، لێ فیلۆسۆفه‌کێ میلیتی (ئاناکسمانده‌ر 610 - 546 ب.ز) کو گرنگی دایه‌ یاسا و خوه‌زایێ، دتێکستا (پریشکێن ئاناکسمه‌نده‌ر) ده‌، گه‌له‌ک پرس ده‌ربارێ تێگه‌هێ مرنێ‌ ئازراندنه‌ و بوونه‌ جهێ دیسکاسیۆنا فیلۆسۆف و نڤیسکاران، بۆ نموونه‌: "مری زیندی دبن، زیندی دمرن. مرن و زیندیبوونا هه‌رئێکێ ل سه‌ر مرن و زیندیبوونا یێ دی دمینت" هه‌روه‌سا "ئه‌وا دناڤ مه‌ ده‌ ژیان و مرنه‌، هشیاری و نڤستنه‌، لاوینی و پیراتی یه‌، هه‌ر ئێک دبت یا دی". لێ دیسان فیلۆسۆفه‌ک دی ژ سامۆسێ، ئه‌ ژی (ئه‌پیکۆرس 341 - 270 ب.ز) کو هه‌ست وه‌ک کانگه‌هـ بۆ تێگه‌هان دایه‌ نیاسین، دبێژت: "خێر و شه‌ر هه‌ردوو ب هه‌ستان ڤه‌ پابه‌ندن‌، به‌لێ مرن حیرمانه‌ ژ هه‌ستان، له‌ورا بێ هه‌ستپێکرن مرن چو نینه‌" به‌لێ پاشی فیلۆسۆفه‌ک رۆمانی ب ناڤێ (لۆکریشسیۆس 96 - 55 ب.ز) دهێت و به‌حسێ ترسێ ژ مرنێ دکت: "هندی مرۆڤ زیندی یه‌‌ ژ مرنێ دترست، به‌لێ پشتی مرۆڤ دمرت ئێدی نامینت، هینگێ ئه‌و ترس ژی نامینت" ، ل جهه‌کێ دی ئه‌و دبێژت: "مرن بۆ مه‌ چو واته‌یێ نادت‌، هینگێ دهێت وه‌ختێ کو ئه‌م نه‌ئاماده‌" ، ئه‌و مرنێ وه‌ک مێهڤانه‌ک هه‌ستیگران و رووقائیم ل قه‌له‌م ددت. لێ فیلۆسۆفه‌کێ ئابدێری (دیمۆکریتۆس 460 - 370 ب.ز) نێرینه‌ک نێزیک یا ئاناکسمه‌نده‌ری ددت خوه‌یاکرن ده‌مێ دبێژت: "مرن دێمه‌کێ دی یه‌ بۆ ژیانێ" . د وێ ناڤبه‌رێ ده‌ فیلۆسۆفێ ئه‌سینایی (سوکرات 469 - 399 ب.ز) مه‌قامێ مرنێ بلند دکت، ده‌مێ دبێژت: "دوور نینه‌ مرن چێتر بت ژ ڤێ ژیانێ" ، ئه‌ڤجار فیلۆسۆفه‌ک دی، دامه‌زرینه‌رێ ئێکه‌مین ئه‌کادیمۆسێ ل جیهانێ (پلاتۆ 428 - 348 ب.ز) دهێت و مرنێ دکت رێکه‌ک بۆ ئازادبوونێ ده‌مێ دبێژت: "مرن ده‌ستپێکا ئازادییا نه‌فسێ یه‌‌ ژ زیندانا جه‌سه‌دی" . فه‌لسه‌فه‌ به‌رده‌وام دبت و فیلۆسۆفێن نوو په‌یدا دبن، هه‌رئێک ل گۆر پرسپکتیڤه‌کێ مرنێ راڤه‌ دکت. (برۆنۆ 1548 - 1600) یێ ئیتالی، کو سه‌را نێرینێن خوه‌ هاته‌‌ شه‌وتاندن، گرنگی ب گه‌ردوونێ و ماهییه‌تا وێ دا، هات دا بێژت: "ئه‌ڤ گه‌ردوونه‌ بێداوه‌ و مرن تێده‌ نینه‌" لێ (سپینۆتزا 1632 - 1677) یێ هۆله‌ندی ب رێکا هزرێ، ئازادی و ژیانێ دکت هه‌ڤواته‌ ده‌مێ دبێژت: "مرۆڤێ ئازاد هزرا مرنێ ناکت، چونکی فه‌لسه‌فا وی د هزرا ژیانێ ده‌ یه‌" ، (هيگل 1770 - 1832) ێ ئه‌لمانی ب هزره‌کا ئیدیال دبێژت: "مرن سولحا روحێ یه‌ دگه‌ل زاتێ وێ" پاشی هه‌ڤزمانێ وی (مارتین هایدیگه‌ر 1889 - 1976) ب هزره‌کا هه‌بوونگه‌ری دبێژت: "مرۆڤ هه‌یه‌ دا کو بمرت" به‌لێ هه‌ڤوه‌لاتێ وان فیلۆسۆفێ فیکر و ئیرادێ (شوپنهاوه‌‌ر 1788 - 1869) یێ کو مرنا بابێ وی بوویه سه‌ده‌مێ گوهۆرینا مه‌زن د ژیانا وی ده،‌ دبێژت: "‌مرن غایه‌تا هه‌ری پیرۆزه‌ ژ ڤێ ژیانێ" ، ل داوییێ (سیمۆن دی بڤوار 1908 - 1986) ژ فره‌نسا چرایه‌کێ د زولوماتا ترسێ ده‌ هل دکت ده‌مێ دبێژت: "مرن نه‌ دوماهیکه" ‌.
زانست دبێژت مرن راوه‌ستیانه،‌ کورد دبێژن به‌شه‌ر تۆڤێ مرنێ یه و...هتد ژ ڤان گۆتنان، ‌لێ هێژ پرسا مرنێ پرسه‌ک بێ به‌رسڤه، جهێ راڤه‌ و ئیجتیهادێن جودا یه.
هه‌ر کێلیکه‌ک ب دوماهیک دهێت، به‌لێ تۆ بێژی ده‌م ب خوه،‌ ب دوماهیک بهێت؟ ده‌ستپێک که‌نگی بوو؟ بێ زانینا ده‌ستپێکێ، چاوان ئه‌م دکارن بزانن کا دوماهیکا که‌نگی یه‌؟ هه‌ر مرۆڤه‌ک ژی ب دوماهیک دهێت، به‌لێ ئایا ژیان (ب دوماهیکا مرۆڤه‌کێ) ب دوماهیک دهێت؟ تۆ بێژی پشتی دوماهیکێ چو ده‌ستپێکێن نوو نه‌بن، نه‌خاسمه‌ هه‌گه‌ر رێک بازنه‌ (نه‌کو راست) بت؟ ئه‌رێ ده‌م و کاودانێن تایبه‌ت بۆ مرنێ هه‌نه‌؟ مرن، پرۆسه‌یه‌ک خوه‌زایانه‌ یه / بێ یه‌مانه‌‌، یان به‌رهه‌ڤه‌ بۆ زه‌فتکرنێ / دسپلینێ؟ هه‌تا کیژان رادێ ره‌فتار و بریار دکارن باندۆرێ بگه‌هینن مرنێ؟ په‌روه‌رده‌کارێ نیرۆنی (سینیکا 4 ب.ز – 65ز) دبێژت: "که‌س ژ فیلۆسۆفان ته‌ مه‌جبوور ناکت کو تۆ بمری، به‌لێ دکارن ته‌ فێربکن کا چاوان بمری" .
به‌ری کو ئه‌ز و خوانده‌ڤانێ هێژا ل بن سیها هنده‌ک ئێستگه‌هان دیسکاسیۆنێ ل سه‌ر مرنا هنده‌ک ژ تێگه‌هـ و پێکهاتان بکن، دخوازم پرسیاره‌کا ده‌رازینکی بئازرینم: کی دمرینت / دوماهیکێ رادگه‌هینت؟ به‌رده‌وام بخوینه‌...
 

رۆمانا مریه‌ما - کچه‌ژنه‌ک ژ زه‌مانه‌ک دی چاپا ئینگلیزی ده‌رکه‌ت:

رۆمانا ( مریه‌ما - کچه‌ژنه‌ک ژ زه‌مانه‌ک دی) ژ ئالییێ مامۆستا رۆمانێ ل کۆلیژا ئادابێ زانکۆیا دهۆکێ خانم هودا مه‌حه‌مه‌د سالح ڤه‌ بۆ زمانێ ئنگلیزی هاته‌ وه‌رگێران و ل چاپخانا خانی ل دهۆکێ هاته‌ چاپکرن و وه‌شاندن. هه‌ژی گۆتنێیه‌ کو رۆمانا مریه‌ما نۆکه‌ ل په‌یره‌وێ کۆلیژا دهۆکێ به‌شێ ئنگلیزی قووناغا چارێ وه‌ک په‌رتووکه‌ک مه‌نهه‌جی دهێته‌ خواندن. (رۆمانێ بخوینه‌)‌

رۆمانا نوو ب ناڤێ ( سیفرا سلیڤی - لێگه‌ریانه‌ک ل قه‌تێ دی) هاته‌ چاپکرن و وه‌شاندن:

رۆمانا نوو یا سه‌بری سلێڤانه‌یی ب ناڤێ ( سیفرا سلیڤی - لێگه‌ریانه‌ک ل قه‌تێ دی) هاته‌ چاپکرن و وه‌شاندن. ئه‌ڤ رۆمانه‌ ده‌ربارێ پرسێن زندی و هلاویستییه‌، کانێ مرۆڤ ژبۆچی هاتییه‌ ڤێ دونیایێ، چ دخوازت، ل په‌ی چ دگه‌رت، ژ کووڤه‌ هات و دێ کووڤه‌ چت و...هتد ژ وان پرسێن کو ل به‌رسڤان دگه‌رن. قه‌تێ دی چییه‌ گه‌لۆ؟ مرۆڤه‌، ئه‌ڤینه‌، هه‌ڤاله‌، ژنه‌، ژیان یان مرنه‌؟ ئایا مرۆڤ قه‌تێ خوه‌ دبینت؟ خواندنا رۆمانێ که‌فیله‌ کو هاریکارییێ د به‌رسڤدانێ یان سه‌رژنووپرسیارکرنێ بکت. هه‌ژی گۆتنێیه‌ کو رۆمان ب سپۆنسه‌رییا به‌رێز عه‌لی هالۆ بوویه‌ و ریکلاما وێ ژی کۆمپانییا ئه‌ی ڤی لاین پێ رابوویه‌ و سه‌رجه‌م بوها و داهاتێن وێ پێشکێشه‌ بۆ کارێن خێرخوازی. (رۆمانێ بخوینه‌)‌